خُمـس

يكى از تكاليف اقتصادى مسلمانان، پرداختن «خُمس» است، بدين معنا كه در برخى موارد، بايد ٥ ١ مال خود را براى مصارف مشخصى به حاكم اسلامى بپردازند.

در هفت چيز، خُمس واجب است:

* آنچه از خرج سال زياد بيايد (منفعت كسب).
* معدن.
* گنج.
* غنائم جنگى.
* جواهرى كه بواسطه فرو رفتن در دريا به دست آيد.
* مال حلال مخلوط به حرام.
* زمينى كه كافر ذِمّى(١٢٦) از مسلمانى بخرد.(١٢٧)
پرداخت خمس نيز مانند نماز و روزه از واجبات است و تمام افراد بالغ و عاقل كه يكى از موارد هفتگانه را داشته باشند بايد به آن عمل كنند.
همچنان كه در آغاز تكليف، هر كس به فكر انجام نماز و روزه خود است بايد به فكر پرداخت خمس و زكات و عمل به ساير واجبات هم باشد، لذا آشنايى با مسائل و موارد آن در حدّ نياز لازم است، ما، در اين نوشته به مسائل يكى از موارد هفتگانه خمس كه اكثر افراد جامعه را دربر مى‏گيرد مى‏پردازيم و آن «خمسِ چيزى است كه از خرج سال انسان و خانواده‏اش زياد بيايد.»
براى روشن شدن اين مسأله بايد به پاسخ دو سؤال بپردازيم:
١ ـ مراد از خرج سال چيست؟
٢ ـ آيا يك‏سال، با ماههاى قمرى محاسبه مى‏شود يا شمسى و آغاز آن چه وقت است.

مخارج سال

اسلام به كسب و كار افراد احترام گذاشته و تأمين نياز خودشان را بر پرداخت خمس مقدم داشته است، بنابراين هر كس در طول سال مى‏تواند تمام مخارج مورد نياز خود را از درآمدش تأمين كند و در پايان سال، اگر چيزى اضافه نيامد، پرداخت خمس واجب نيست، ولى پس از آنكه بطور متعارف و در حدّ نياز خود زندگى را گذراند، ـ نه در مصرف، زياده‏روى كرد و نه بر خود تنگ گرفت اگر در پايان هـم چيـزى اضافـه آمــد، ٥ ١ ، آنچه را كه اضافه آمده است بايد براى مصارف مشخصى بپردازد و ٥ ٤ آن را براى خود پس انداز مى‏كند.
پس، مراد از مخارج، تمام چيزهايى است كه در زندگى خود و خانواده‏اش بدان نياز دارد كه به نمونه‏هايى از آن اشاره مى‏كنيم:
* خوراك وپوشاك.
* اثاثيه منزل مانند ظرف، فرش و...
* وسيله نقليه‏اى كه تنها براى كسب و كار نيست.
* مخارج مهمانى.
* مخارج ازدواج.
* كتاب‏هاى مورد نياز.
* آنچه در راه زيارت مصرف مى‏كند.
* جوايز و هدايايى كه به كسى مى‏دهد.
* صدقه و نذر و يا كفّاره‏اى كه پرداخت مى‏كند.(١٢٨)

سال خمسى

انسان از اوّلين روز بلوغ خود بايد نماز بخواند و در اوّلين ماه رمضان روزه بگيرد و پس از گذشت يكسال از اوّلين درآمدى كه به دست آورده است، خمس مازاد بر مخارج سال گذشته را بپردازد، بنابراين در محاسبه خمس، ابتداى سال، اوّلين درآمد و پايان آن گذشتن يك سال شمسى از آن تاريخ است.
پس؛ ابتداى سال براى:
*كشاورز اوّلين محصولى است كه برداشت مى‏كند.
*و براى كارمند اوّلين حقوقى است كه دريافت مى‏كند.
*و براى كارگر اولين مزدى كه مى‏گيرد.
*و براى مغازه‏دار اوّلين معامله‏اى كه انجام مى‏دهد.(١٢٩)

مالى كه از راههاى زير به‏دست بيايد، خمس ندارد:

١ ـ از راه ارث به دست آيد.
٢ ـ چيزى كه به انسان بخشيده‏اند.
٣ ـ جايزه‏هايى كه دريافت كرده است.(١٣٠)

١٢٦ ذِمِّه = عهد و پيمان، غير مسلمانانى كه در ممالك اسلامى زندگى مى‏كنند و با آنان پيمان بسته‏اند كه مقرّرات اجتماعى مسلمانان را مراعات كنند و ماليات معينى هم بپردازند و در عوض جان و مال آنها در امان باشد، كفّار ذمى هستند.
١٢٧ ـ توضيح المسائل، م ١٧٥١.
١٢٨ ـ العروة الوثقى، ج ٢ ، ص ٣٩٤.
١٢٩ ـ العروة‏الوثقى، ج ٢ ، ص ٣٩٤ ،م ٦.
١٣٠ آية‏اللّه‏ خامنه‏اى: هدايا و جوايز اگر خطيره [قابل توجه] نباشد خمس ندارد، امّا جوايز و هداياى خطيره خمس دارد. (اجوبة‏الاستفتائات، ج ١، ص ٢٦١، س ٨٧٠)

٤ ـ آنچه به عنوان عيدى به انسان داده‏اند.
٥ ـ مالى كه به عنوان خمس يا زكات يا صدقه به كسى داده‏اند.(١٣١)

موضوع‌های مرتبط با این موضوع...
احکام مسجد (273)
احکام نوجوانان
آموزش احکام - واجبات، مبطلات و شکيات نماز
آموزش احکام - اجتهاد و تقليد
آموزش احکام - طهارت
آموزش احکام - خوردن و آشاميدن ، نگاه کردن و ازدواج
آموزش احکام - انواع نماز و احکام آن
آموزش احکام - مقدمه
آموزش احکام - مقدمات نماز
آموزش احکام - روزه

پى آمدهاى ندادن خمس

١ ـ تا خمس مال را ندهد نمى‏تواند در آن تصرف كند، يعنى غذايى كه در آن خمـس باشـد نمى‏توانـد بخـورد و با پولى كه خمس آن را نداده، نمى‏تواند چيزى بخــرد.(١٣٢)
٢ ـ اگر با پول خمس نداده، خريد و فروش كند (بدون اجازه حاكم شرع) ٥ ١ آن معامله باطل است.(١٣٣)
٣ ـ اگر بخواهد پول خمس نداده به صاحب حمّام بدهد و در حمام غسل كند، غسل او باطل است.(١٣٤)
٤ ـ اگر با پولى كه خمس آن را نداده است، خانه بخرد، نماز خواندن در آن خانه باطل است.(١٣٥)

١٣١ ـ العروة الوثقى، ج ٢ ـ ص ٣٨٩ ـ السابع ص ٣٩٠ ، م ٥١.
١٣٢ ـ توضيح المسائل، م ١٧٩٠.
١٣٣ ـ توضيح المسائل، م ١٧٦٠.
١٣٤ ـ توضيح المسائل، م ٣٨٣.
١٣٥ ـ توضيح المسائل، م ٨٧٣.


احـكام خمـس

١ ـ اگر به واسطه قناعت كردن، چيزى از مخارج سالش زياد بيايد بايد خمس آن را بدهد.(١٣٦)
٢ ـ اگر اثاثيه‏اى كه براى منزل خريده، نيازش از آن برطرف شود، بنابر احتياط واجب بايد خمس آن را بدهد(١٣٧)، مثل آنكه يخچال بزرگترى بخرد، و به يخچال قبلى نياز نداشته باشد.(١٣٨)
٣ ـ آذوقه‏اى كه از درآمد سال براى مصرف سالش خريده؛ مانند برنج، روغن و چاى، اگر در آخر سال زياد بيايد، بايد خمس آن را بدهد.(١٣٩)
٤ ـ اگر كودكِ غير بالغ سرمايه‏اى داشته باشد و از آن سودى به دست آيد، بنابر احتياط واجب بايد پس از بلوغ، خمس آن را بدهد.(١٤٠)

١٣٦ ـ توضيح المسائل، م ١٧٥٦.
١٣٧ آية الله خامنه‏اى: فروش چيزى كه از مؤونه و لوازم زندگى باشد و پس از گذشت سال خمسى فروخته شود، خمس ندارد.(منتخبى از استفتائات، س ٤٦ ، ٤٧)
١٣٨ ـ توضيح المسائل، م ١٧٨١.
١٣٩ ـ توضيح المسائل، م ١٧٨٠.
١٤٠ ـ توضيح المسائل، م ١٧٩٤.

مصـرف خمـس

خمس مال را بايد دو قسمت كرد، نصف آن كه سهم امام زمان عليه‏السلام است به مجتهد جامع الشرايطى كه از او تقليد مى‏كند، يا نماينده او مى‏پردازد.
و نصف ديگر را بايد، يا به مجتهد جامع‏الشرائط بدهد و يا با اجازه او به سادات داراى شرايط بپردازد.(١٤١)
شرايط سيدى كه مى‏توان به او خمس داد:
* فقير باشد، و يا در سفر مانده باشد، هر چند در شهر خود فقير نباشد.
* شيعه دوازده امامى باشد.
* آشكارا معصيت نكند (بنابر احتياط واجب) و دادن خمس، كمك بر گناه او نباشد.
* از افرادى كه مخارج آنان برعهده اوست؛ مانند همسر و فرزند نباشد (بنابر احتياط واجب)(١٤٢)

زكـات

يكى ديگر از وظايف مهم اقتصادى مسلمانان، پرداخت زكات است.
از اهميت زكات همين بس كه در قرآن مجيد، پس از نماز آمده و نشانه ايمان و عامل رستگارى شمرده شده است.
در روايات متعددى كه از معصومين عليهم‏السلام نقل شده آمده است: «كسى كه از پرداخت زكات جلوگيرى كند، از دين خارج است».
زكات هم مانند خمس موارد معينى دارد، يك قسم از آن ماليات بدن و حيات است كه هر سال يك مرتبه در روز عيد فطر پرداخت مى‏شود و تنها بر كسانى كه قدرت مالى پرداخت آن را دارند واجب است، مسائل اين نوع از زكات در پايان بحث روزه گذشت.
قسم ديگر، زكات اموال است، ولى چنين نيست كه تمام اموال مردم مشمول اين قانون باشد، و تنها نُه چيز است كه زكات دارد و مى‏توان آنها را به سه دسته تقسيم كرد:

موارد وجوب زكات(١٤٣)

١ ـ غَلاّتخرم

گندم
جو
كشمش
٢ ـ دام‏ها

گاو
گوسفند

شتر


٣ ـ سكّه‏ها

نقره

طل

حدّ نِصاب

زكات اين اشياء در صورتى واجب مى‏شود كه به مقدار مشخصى برسد، كه به آن مقدار «حدّ نِصاب» مى‏گويند؛ يعنى اگر محصولِ به دست آمده و يا تعدادِ دام، از حدّنصاب كمتر باشد، زكات ندارد.


نصاب غَلاّت(١٤٤)

تمام غلات چهارگانه، يك نصاب دارد كه حدود ٨٥٠ كيلوگرم است، بنابراين اگر محصول بدست آمده از اين مقدار كمتر باشد، زكات ندارد.(١٤٥)

١٤١ ـ توضيح المسائل، م ١٨٣٤.
١٤٢ ـ توضيح المسائل، م ١٨٣٥ تا ١٨٤١.
١٤٣ ـ توضيح المسائل، م ١٨٥٣ .
١٤٤ نصاب غلات بطور دقيق ٢٠٧/٨٤٧ كيلوگرم است.
١٤٥ ـ توضيح المسائل، م ١٨٦٤.


مقدار زكات غلات

چنانچه يكى از اين محصول‏ها به حدّ نصاب برسد، بايد مقدارى از آن به عنوان زكات پرداخت شود ولى مقدار زكات غلات بستگى به چگونگى آبيارى آنها دارد، و از اين نظر مى‏توان آنها را به سه دسته تقسيم كرد:
* مقدار زكات محصولى كه با آب باران و رودخانه آبيارى مى‏شود و يا ديمى باشد ١٠ /١ است.
* مقدار زكات محصولى كه با دلو و يا موتور پمپ آبيارى مى‏شود ٢٠/ ١ است.
* محصولى كه به هر دو طريق ـ هم از آب باران يا رودخانه و هم آب دستى آبيارى شده زكاتِ نصف آن ١٠/ ١ و نصف ديگر ٢٠ /١ مى‏باشد.(١٤٦)

نصاب دام‏ها

گوسفند:

اوّلين نصاب گوسفند، چهل عدد است و زكات آن يك گوسفند مى‏باشد و گوسفند تا به چهل نرسد، زكات ندارد.(١٤٧)

گـاو:

اوّلين نصاب گاو، سى عدد است و زكات آن يك گوساله مى‏باشد كه يك سال تمام شده و وارد سال دوم شده است.(١٤٨)


شتر:

اوّلين نصاب شتر پنج عدد است و زكات آن يك گوسفند است، و تا زمانى كه تعداد شترها به ٢٦ عدد نرسيده است، هر پنج شتر يك گوسفند زكات دارد ولى آنگاه كه تعداد آنها به ٢٦ رسيد، زكاتش يك شتر است.(١٤٩)

نصاب طلا و نقره

نصاب طلا ١٥ مثقال و نصاب نقره ١٠٥ مثقال است، و زكات هر دو ٤٠ /١ مى‏باشد.(١٥٠)

١٤٦ ـ توضيح المسائل، م ١٨٧٥ تا ١٨٧٩.
١٤٧ ـ توضيح المسائل، م ١٩١٣.
١٤٨ ـ توضيح المسائل، م ١٩١٢.
١٤٩ ـ توضيح المسائل، م ١٩١٠.
١٥٠ ـ توضيح المسائل، م ١٨٩٦ ـ ١٨٩٧.


نمودار نصاب متعلقات زكات و مقدار زكات آنها
شماره نوع مال

نصاب
مقدار زكات
١

٢

٣

٤
گندم

جو

خرما

کشمش
٢٠٧/٨٤٧ کيلوگرم * یک دهم ـ در صورتی که با باران و آب رودخانه آبیاری شده است

* يک بيستم در صورتی که با آب دستي و دلو و موتور پمپ آبياری شده است

* سه چهلم ـ در صورتی که با هر دو آبياری شده است .
٥ شتر اولين نصاب ٥ شتر

تا ٢٥ شتر

٢٦ شتر
يک گوسفند

هر ٥ شتر یک گوسفند

یک شتر
٦ گاو ٣٠ گاو يک گوساله يکساله
٧ گوسفند ٤٠ گوسفند يک گوسفند
٨ طلا ١٥ مثقال یک چهلم
٩ نقره ١٠٥ مثقال یک چهلم


احكام زكات

١ ـ مخارجى را كه براى گندم، جو، خرما و انگور كرده است، مانند قيمت بذر، مزد كارگر، و مزد تراكتور و... مى‏تواند از حاصل كسر كند، ولى مقدار نصاب قبل از كم كردن اين مخارج محاسبه مى‏شود و اگر قبل از كسر مخارج به حدّ نصاب برسد، پرداخت زكات واجب شده است ولى زكات باقيمانده را مى‏پردازد.(١٥١)
٢ ـ زكات دام‏ها در صورتى واجب مى‏شود كه:
* يك سال مالك آنها باشد؛ بنابراين اگر مثلاً ١٠٠ عدد گاو را خريدارى كند و پس از ٩ ماه بفروشد؛ زكات واجب نيست.(١٥٢)
* حيوان در تمام سال بيكار باشد، بنابراين گاو يا شترى كه در كار مزرعه يا حمل بار از آن استفاده مى‏شود زكات ندارد.(١٥٣)
* حيوان در تمام سال از علف بيابان بچرد، پس اگر در تمام سال يا مقدارى از آن، از علف چيده شده يا كاشته شده بخورد، زكات ندارد.(١٥٤)
٣ ـ زكات طلا و نقره در صورتى واجب است كه به صورت سكّه‏اى باشد كه معامله با آن رواج دارد، بنابراين آنچه امروزه بانوان به عنوان زيور استفاده مى‏كنند، زكات ندارد.(١٥٥)

١٥١ ـ توضيح المسائل، م ١٨٨٠.
١٥٢ ـ توضيح المسائل، م ١٨٥٦.
١٥٣ ـ توضيح المسائل، م ١٩٠٨.
١٥٤ ـ همان مدرك.
١٥٥ ـ توضيح المسائل، م ١٨٩٩.

٤ ـ زكات طلا و نقره در صورتى واجب مى‏شود كه انسان ١١ ماه مالك مقدار نصاب باشد و اگر در بين ١١ ماه، طلا و نقره او از نصاب اول كمتر شود زكات بر او واجب نيست.(١٥٦)
٥ ـ پرداخت زكات از عبادات است و بايد آنچه مى‏پردازد به نيّت زكات و با قصد قربت باشد.(١٥٧)

مصرف زكات

مصرف زكات هشت مورد است كه مى‏توان آن را در تمام يا برخى از اين موارد مصرف كرد:
١ ـ فقير، و آن كسى است كه درآمد يا موجودى وى كمتر از خرج سالانه خود و خانواده‏اش باشد.
٢ ـ مسكين، آنكه بكلّى درمانده و بينواست.
٣ ـ كسى كه از طرف امام(ع) يا نايب او مأمور جمع‏آورى و نگهدارى و توزيع زكات است.
٤ ـ براى الفت دادن دلها به اسلام و مسلمانان؛ مانند غير مسلمانان كه اگر به آنها كمكى بشود، به دين اسلام مايل مى‏شوند يا در جنگ به مسلمانان كمك مى‏كنند.
٥ ـ آزاد كردن بردگان.
٦ ـ بدهكارى كه نمى‏تواند قرض خود را بدهد.
٧ ـ در راه خدا؛ يعنى در كارهايى كه نفع آن به عموم مى‏رسد و مورد رضايت خداست؛ مانند ساختن جاده، پل و مسجد.
٨ ـ مسافرى كه در سفر درمانده است و خرج برگشت به وطن را ندارد، هر چند در وطن خود فقير نباشد.(١٥٨)

اَمر به مَعروف و نهى از مُنكر

هر انسانى نسبت به كارهاى ناپسندى كه در جامعه انجام مى‏پذيرد و كارهاى نيك و پسنديده‏اى كه ترك مى‏شود، مسؤوليت دارد، بنابراين اگر كار واجبى ترك شود و يا حرامى اتفاق بيفتد، سكوت و بى‏تفاوتى در مقابل آن جايز نيست، و تمام افراد جامعه بايد براى برپايى «واجب» و جلوگيرى از «حرام» اقدام كنند، كه اين عمل، «امر به معروف» و «نهى از منكر» است.


اهميّت امر به معروف و نهى از منكر

در برخى از سخنان امامان معصوم(ع) چنين آمده است:
* «امربه‏معروف و نهى‏ازمنكر» از مهمترين واجبات وشريفترين آنهاست.
* واجبات دينى به سبب «امر به معروف و نهى از منكر» استوار مى‏گردد.
* «امر به معروف و نهى از منكر» از ضروريّات دين است و كسى كه آن‏را مُنكر شود كافر است.
* اگر مردم امر به معروف و نهى از منكر را ترك كنند، بركت گرفته مى‏شود و دعاها مستجاب نمى‏شود.

تعريف معروف و منكر

در احكام دين، به تمام واجبات و مستحبات «معروف» و به تمام محرّمات و مكروهات «مُنكر» گفته مى‏شود. بنابراين واداشتن افراد جامعه به انجام كارهاى واجب و مستحب «امر به معروف» و بازداشتن آنها از كارهاى حرام و مكروه «نهى از منكر» است.
امر به معروف و نهى از منكر، واجب كفايى است كه اگر به قدر كفايت به انجام آن اقدام كنند، از ديگران ساقط مى‏شود و اگر همه كس آن را ترك كرده باشند، چنانچه شرايط آن موجود باشد، همه آنها ترك واجب كرده‏اند.(١٥٩)

شرايط امر به معروف و نهى از منكر

امر به معروف و نهى از منكر با وجود برخى شرايط، واجب مى‏باشد در صورت نبود آنها، تكليف ساقط است و آن شرايط عبارت است از:
١ ـ كسى كه امر يا نهى مى‏كند، بداند آنچه را كه ديگرى انجام مى‏دهد حرام است و آنچه را ترك كرده، واجب است،(١٦٠) پس هر كسى كه نمى‏داند اين عمل كه او انجام مى‏دهد حرام است يا نه؟ جلوگيرى واجب نيست.

١٥٦ ـ توضيح المسائل، م ١٩٠٢
١٥٧ ـ توضيح المسائل، م ١٩٥٧.
١٥٨ ـ توضيح المسائل، م ١٩٢٥.
١٥٩ ـ تحريرالوسيله، ج١، ص ٤٦٣، م ٢.
١٦٠ آية‏اللّه‏ خامنه‏اى: همچنين بداند كه فاعل نيز، معروف و منكر را مى‏شناسد. (اجوبة‏الاستفتائات، ج ١، ص ٣٣٤، س ١٠٨٣)

٢ ـ احتمال بدهد امر يا نهى او تأثير دارد، بنابراين اگر مى‏داند تأثير ندارد، امر و نهى واجب نيست.
٣ ـ شخص گناهكار اصرار بر ادامه كار خود داشته باشد، پس اگر معلوم شود، گناهكار بناى ترك عمل را دارد و دوباره تكرار نمى‏كند و يا موفّق به تكرار نمى‏شود، امر و نهى واجب نيست.
٤ ـ امر و نهى، سبب ضرر جانى يا آبرويى يا ضرر مالى قابل توجه، به خودش يا نزديكان و ياران و همراهان و يا ساير مؤمنان نباشد.(١٦١)

مراتب امر به معروف و نهى از منكر

براى امر به معروف و نهى از منكر، مراتبى است كه اگر با عمل به مرتبه پايين‏تر مقصود حاصل مى‏شود، عمل به مرتبه بعدى جايز نيست، و آن مراتب چنين است:
اوّل: با معصيت‏كار طورى عمل شود كه بفهمد به سبب انجام آن گناه، با او اينگونه عمل مى‏شود؛ مثل اينكه از او روبرگرداند يا با چهره عبوس با او برخورد كند و يا با او رفت و آمد نكند.
دوّم: امر و نهى با زبان؛ يعنى به كسى كه واجبى را ترك كرده است دستور دهد كه واجب را بجا آورد و به گناهكار دستور دهد كه گناه را ترك كند.
سوّم: استفاده از زور، براى جلوگيرى از منكر و برپايى واجب، يعنى زدن گناهكار(١٦٢).(١٦٣)


احكام امر به معروف و نهى از منكر

١ ـ فراگيرى شرايط امر به معروف و نهى از منكر و موارد آن واجب است، تا در امر و نهى مرتكب خلاف نشود.(١٦٤)
٢ ـ اگر بداند امر و نهى، بدون تقاضا و نصيحت و موعظه اثر نمى‏كند، واجب است كه امر و نهى را با نصيحت و موعظه و تقاضا همراه كند، و اگر بداند كه در خواست و موعظه به تنهايى (بدون امر و نهى) مؤثر است، واجب است به همين گونه عمل كند.(١٦٥)

١٦١ ـ تحريرالوسيله، ج١، ص ٤٦٥، ص ٤٧٢، م ١.
١٦٢ آية‏اللّه‏ خامنه‏اى: در زمان بسط يد حكومت اسلامى، بر مكلفين واجب است كه به امر و نهىِ زبانى اكتفا كنند و در صورت نياز به استفاده از زور مسأله را به مسؤولين ويژه اين امور در قواى انتظامى و قضايى ارجاع دهند. (اجوبة‏الاستفتائات، ج ١، ص ٣٣٨، س ١٠٩٠)
١٦٣ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ٤٧٦.
١٦٤ ـ همان مدرك، م ٨.
١٦٥ ـ تحريرالوسيله، ج ١ ، ص ٤٦٧، م ٣.

٣ ـ اگر بداند يا احتمال دهد كه امر و نهى‏اش با تكرار مؤثر است، واجب است تكرار كند.(١٦٦)
٤ ـ مراد از اصرار برگناه، مداومت برانجام كار نيست، بلكه ارتكاب آن عمل است، هر چند يكبار ديگر باشد، پس اگر يكبار نماز را ترك كرد و بار ديگر هم بناى ترك دارد، امر به معروف واجب است(١٦٧).
٥ ـ در امر به معروف و نهى از منكر زخمى كردن و كشتن معصيت‏كار بدون اجازه حاكم شرع جايز نيست، مگر منكر از امورى است كه در اسلام اهميت بسيار زيادى دارد؛ مثل آنكه شخصى بخواهد انسان بى‏گناهى را بكشد و جلوگيرى از او بدون مجروح كردن وى ممكن نباشد(١٦٨).

آداب امر به معروف و نهى از منكر

سزاوار است، كسى كه به معروف امر مى‏كند و از منكر جلوگيرى مى‏كند:
* مانند طبيبى دلسوز و پدرى مهربان باشد.
* قصد خود را خالص كند و تنهابراى رضاى خداوند اقدام كند، و عمل خود را از هرگونه برترى جويى پاك كند.
* خود را پاك و منزّه نداند، چه بسا همان شخصى كه اكنون خطايى از او سرزده است، داراى صفات پسنديده‏اى باشد كه مورد محبت الهى است، هر چند اين عمل او هم اكنون ناپسند و مورد غضب الهى باشد.(١٦٩)

جهاد و دفاع

با طلوع خورشيد اسلام، تمام مذاهب و مكاتب، باطل و غير قابل قبول است و همه افراد بشر بايد براى پذيرش برنامه‏هاى آن آماده باشند، گر چه در تحقيق و پذيرش آگاهانه آن آزادند. در مرحله اوّل پيامبراكرم(ص) و جانشينان وى برنامه‏هاى نجات بخش اسلام را براى مردم بازگو كرده و آنان را به پذيرش اين آئين دعوت كرده‏اند و كسانى كه از برنامه‏ها و دستورات اسلام سرپيچى كنند، دچار خشم و غضب الهى و شمشير قهر مسلمانان خواهند شد، تلاش براى پيشبرد اسلام و مبارزه با كسانى كه از پذيرش آن سرباز زده‏اند «جهاد» نام دارد، گرچه اين شيوه از پيشبرد اسلام داراى تاكتيك‏ها و شيوه‏هاى بخصوصى است كه تنها به دست پيامبر اكرم و جانشينان وى كه از هرگونه لغزش و اشتباه در امان هستند، عملى مى‏گردد، و اختصاص به زمان حضور معصومين عليهم‏السلام دارد، و در زمان ما كه عصر غيبت امام معصوم است واجب نيست.(١٧٠) ولى نوع ديگر مبارزه با دشمنان كه «دفاع» نام دارد، حقّ مسلّم همه مسلمانان است كه در هر زمان و در هر جاى عالم كه مورد هجوم دشمنان قرار گرفتند، و يا آيين و مذهبشان در خطر بود، براى حفظ جان و نگهدارى از آيين خود، با دشمنان بجنگند و آنان را از بين ببرند. در اين درس با اقسام و احكام اين واجب الهى يعنى «دفاع» آشنا مى‏شويم.

١٦٦ ـ تحريرالوسيله، ج١، ص ٤٦٨، م ٥.
١٦٧ ـ تحريرالوسيله، ج١، ص ٤٧٠، م ٤.
١٦٨ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ٤٨١، م ١١ و ١٢.
١٦٩ ـ تحريرالوسيله، ج١، ص ٤٨١، م ١٤.
١٧٠ آية‏اللّه‏ خامنه‏اى: حكم به جهاد ابتدايى در زمان غيبت براى فقيه جامع الشرايطى كه ولايت امر مسلمين را عهده‏دار است، اگر مصلحت را چنين ببيند جواز آن بعيد نيست، بلكه اين قول اقوى است. (اجوبة‏الاستفتائات، ج ١، ص ٣٢١، س ١٠٧٤)

اقسام دفـاع
اقسام دفاع

١ ـ دفاع از اسلام و كشورهاى اسلامى
٢ ـ دفاع از جان و حقوق شخصى(١٧١)

دفاع از اسلام و كشور اسلامى

* اگر دشمن بر كشورهاى اسلامى هجوم آورد.
* يا نقشه تسلط بر منابع اقتصادى يا نظامى مسلمانان را كشيده باشد.
* و يا نقشه تسلط سياسى بر كشورهاى اسلامى را داشته باشد.
بر همه مسلمانان واجب است هر گونه كه بتوانند در مقابل هجوم دشمنان بايستند، و با نقشه‏هاى آنان مخالفت كنند.

دفاع از جان و حقوق شخصى

١ ـ جان و مال مسلمانان محترم است و چنانچه كسى بر انسان حمله آورد يا به افرادى كه وابسته به وى هستند مانند؛ پسر، دختر، پدر، مادر و برادر هجوم آورد، دفاع و جلوگيرى از او واجب است، هر چند منجر به قتل مهاجم شود.(١٧٢)
٢ ـ اگر دزدى براى دزديدن اموال انسان هجوم آورد، دفاع و جلوگيرى از او واجب است.(١٧٣)
٣ ـ اگر كسى براى ديدن نامحرم به خانه ديگران نگاه كند، جلوگيرى او از آن كار واجب است، هر چند با زدن او باشد.(١٧٤)

آموزش فنون نظامى

در اين زمان كه مسائل نظامى پيشرفت بسيارى كرده و دشمنان اسلام به انواع سلاحهاى پيشرفته مجهزّ شده‏اند، دفاع از اسلام و كشورهاى اسلامى بدون فراگيرى فنون نظامى ممكن نيست، و از آنجا كه دفاع، بدون آموزش نظامى ممكن نيست، بر تمام افرادى كه توانايى قدرت يادگيرى آن را دارند و احتمال مى‏رود كه به شركت آنها در جبهه دفاع از اسلام و كشور اسلامى نياز باشد، آموزش نظامى واجب است.(١٧٥)

١٧١ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ٤٨٥.
١٧٢ ـ تحريرالوسيله، ج١، ص ٤٨٧ ـ ٤٨٨.
١٧٣ ـ همان مدرك.
١٧٤ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ٤٩٢، م ٣٠.
١٧٥ ـ استفتاء.

پـرسـش:

١ ـ چه نوع جواهرى خمس دارد؟
٢ ـ منفعت كسب را توضيح دهيد؟
٣ ـ ابتداى سال خُمسى چه وقت است؟
٤ ـ كادو و چشم روشنى خمس دارد يا نه؟
٥ ـ كودكانى كه به كسب و كار مشغولند، و مبلغى را پس انداز مى‏كنند خمس بر آنها واجب است يا نه؟
٦ ـ مصرف خمس چيست؟
٧ ـ كداميك از محصولات درختى زكات دارد؟
٨ ـ مراد از نصاب، در باب زكات چيست؟
٩ ـ آيا نصاب، قبل از كم كردن مخارج، محاسبه مى‏شود يا بعد از آن؟
١٠ ـ محاسبه‏فرماييدزكات ١٨سكه‏طلاكه‏هريك‏ده‏مثقال‏وزن‏دارد،چقدراست؟
١١ ـ مزرعه‏اى كه آب آن به وسيله موتور پمپ از رودخانه كشيده مى‏شود،١٠١ است ي٢٠١ ؟
١٢ ـ شخصى اوّل ارديبهشت ٢٥ عدد گوسفند خريدارى مى‏كند، و اوّل مهر ماه همان سال هم ٢٠ عدد ديگر خريدارى مى‏كند، زمان پرداخت زكات اين گوسفندان چه وقت است؟
١٣ ـ براى معروف و منكر، هر يك پنج مثال بزنيد؟
١٤ ـ در چه صورتى امر به معروف و نهى از منكر واجب نيست؟
١٥ ـ اگرببيندكسى‏بالباس‏نجس‏نمازمى‏خواند آيا واجب است به او بگويد؟ چرا؟
١٦ ـ آيا خريد كالا از مغازه‏اى كه صاحب آن نماز نمى‏خواند، جايز است؟
١٧ ـ تفاوت «جهاد» و «دفاع» چيست توضيح دهيد؟
١٨ ـ اقسام دفاع را نام ببريد و براى هر يك مثال بزنيد؟
١٩ ـ در چه صورتى مبارزه با سارق واجب است؟
٢٠ ـ آموزش رزمى بر چه كسانى واجب است؟