نماز مسافـر

انسان بايد در سفر، نمازهاى چهار ركعتى را دو ركعت (يعنى شكسته) بجا آورد، به شرط آنكه مسافرتش ازهشت فرسخ كه حدود ٤٥ كيلومتر است كمتر نباشد.

چند مسئله:

١ ـ اگر مسافر از جائى كه نمازش تمام است ـ مثل وطن ـ حداقل چهار فرسخ مى‏رود و چهار فرسخ برمى‏گردد نمازش دراين سفرهم شكسته است.(١)
٢ ـ كسى كه به مسافرت مى‏رود زمانى بايد نمازش را شكسته بخواند كه حداقل به مقدارى دور شود كه ديوارهاى آنجا را نبيند و اذان آنجا را هم نشنود و چنـانچـه قبـل از آنكه به اين مقدار دور شود بخواهـد نمـاز بخوانـد بايـد تمـام بخوانـد.(٢)
٣ ـ اگر از محلى مسافرت مى‏كند كه خانه و ديوار ندارد، وقتى به جائى برسد كه‏اگرآن‏محل ديوار داشت، از آنجا ديده نمى‏شد، بايد نماز را شكسته بخواند(٣).(٤)
٤ ـ اگر به جائى مى‏رود كه دو راه دارد، يك راه آن كمتر از هشت فرسخ و راه ديگر آن هشت فرسخ يا بيشتر باشد، اگر از راهى كه هشت فرسخ است برود، بايد نماز را شكسته بخواند واگر از راهى كه هشت فرسخ نيست برود بايد نماز را چهار ركعتى بخواند.(٥)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٢٧٢ و ١٢٧٣ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، نماز مسافر، شرط هشتم.
٣ آية‏اللّه‏ خامنه‏اى: احوط رعايت هر دو علامت است، گرچه بعيد نيست اكتفا به نشنيدن صداى اذان. [يعنى اگر به مقدارى دور شود كه صداى اذان را نمى‏شنود ولى ديوارهاى آنجا را مى‏بيند، نماز شكسته است]. (اجوبة الاستفتائات، ج ١، ص ٢٠٣، س ٦٩٠)
٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٢١ .
٥ ـ توضيح‏المسائل، م ١٢٧٩ .

در اين موارد در سفر نماز تمام است:

١ ـ قبل‏ازآنكه‏هشت‏فرسخ‏برود، ازوطن‏خودمى‏گذردويادر جائى ده روز مى‏ماند.
٢ ـ از اول قصد نداشته است به سفر هشت فرسخى برود و بدون قصد، اين مسافت را پيموده است، مثل كسى كه به دنبال گمشده‏اى مى‏گردد.
٣ ـ در بين راه از قصد سفر برگردد، يعنى قبل از رسيدن به چهار فرسخ از رفتن منصرف شود.
٤ ـ كسى كه شغل او مسافرت است،(٦) مثل راننده قطار و ماشينهاى برون شهرى، خلبان، ملوان (در سفرى كه شغل اوست).
٥ ـ كسى كه به سفرحرام‏مى‏رود،مانندسفرى‏كه موجب اذيّت پدر و مادر باشد.(٧)

در اين مكانها نماز تمام است:

١ ـ در وطن.
٢ ـ در جائى كه مى‏داند و يا بنا دارد ده روز بماند.
٣ ـ در جائى كه سى روز با ترديد مانده است، يعنى معلوم نبوده است كه مى‏ماند يا مى‏رود و تا سى روز به همين حالت مانده، و جائى هم نرفته است، در اين صورت بايد بعد از سى روز نماز را تمام بخواند.(٨)


وطن كجاست؟

١ ـ وطن، جائى است [شهر يا روستا] كه انسان براى اقامت وزندگى خود اختيار كرده است، خواه در آنجا به دنيا آمده و وطن پدر و مادرش باشد، يا خودش آن جا را براى زندگى اختيار كرده است(٩).(١٠)

٦- آية‏اللّه‏ خامنه‏اى: كسى كه شغل او در سفر مى‏باشد مانند كسى است كه شغل او مسافرت است (اجوبة الاستفتائات، ج ١، ص ١٨٥، س ٦٥١) كسى كه سفر مقدمه شغل او مى‏باشد، اگر حداقل در خلال هر ده روز يك سفر به محل كار براى كارش مى‏رود نمازش در سفر تمام و روزه صحيح است (ص ١٨٩، س ٦٥٢) سفر رفتن براى تحصيل سفر براى شغل نيست. (اجوبة الاستفتائات، ج ١، ص ١٩٦ ـ ص ٦٦٩)
٧ ـ توضيح‏المسائل، نماز مسافر.
٨ ـ توضيح‏المسائل، شرط چهارم و مسئله ١٣٢٨ ـ ١٣٣٥ ـ ١٣٥٣ .
٩- آية‏اللّه‏ خامنه‏اى: در احكام مسافر و در قصد توطن و قصد ده روز فرقى بين شهرهاى بزرگ و شهرهاى متعارف وجود ندارد. (اجوبة الاستفتائات، ج ١، ص ٢١٥، س ٧٢٣)
١٠ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٢٩ .

٢ ـ تا انسان قصد ماندنِ هميشگى در غير وطن اصلى خودش را نداشته باشد، آنجا وطن او حساب نمى‏شود.(١١)
٣ ـ اگر قصد دارد در محلى كه وطن اصلى او نيست مدتى بماند و بعد به جاى ديگرى برود، آنجا وطن او حساب نمى‏شود، مانند دانشجوئى كه مدتى براى تحصيل در شهرى مى‏ماند.(١٢)
٤ ـ اگر انسان بدون قصد ماندن هميشگى در جائى آن قدر بماند كه مردم او را اهل آنجا بدانند، آن جاحكم وطن او را دارد.(١٣)
٥ ـ اگر به جائى برود كه قبلاً وطن او بوده ولى هم اكنون از آنجا صرف نظر كرده است، نبايد نماز را تمام بخواند، اگر چه وطن ديگرى هم براى خود اختيار نكرده باشد.(١٤)
٦ ـ مسافرى كه به وطنش برمى‏گردد، وقتى ديوار وطن خود را ببيند و صداى اذان را بشنود بايد نماز را تمام بخواند.(١٥)

١١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٣١ .
١٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٣٠ .
١٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٣١ .
١٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٣٤ .
١٥ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣١٩ .

قصد ده روز

١ ـ مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلى بماند، اگر بيشتر از ده روز در آنجا بماند، تا وقتى مسافرت نكرده است بايد نمازش را تمام بخواند و لازم نيست دوباره قصد ماندن ده روز كند.(١٦)
٢ ـ اگر مسافر از قصد ده روز برگردد:
الف: قبل از خواندن نماز چهار ركعتى از قصد خود برگردد : بايد نماز را شكسته بخواند.
ب: بعد از خواندن يك نماز چهار ركعتى از قصد خود برگردد : تا وقتى كه در آنجا هست بايد نماز را تمام بخواند.(١٧)
مسافرى كه نمازش را تمام خوانده است:

الف: اگر نمى‏دانسته است كه مسافر بايد نماز را شكسته بخواند : نمازى كه خوانده، صحيح است.(١٨)
ب : حكم سفر را مى‏دانسته ولى بعضى از جزئيّات را نمى‏دانسته است و يا نمى‏دانسته كه مسافر است : نمازى كه خوانده است بايد دوباره بخواند.(١٩)
غير مسافرى كه نمازش را شكسته خوانده است:

كسى كه بايد نماز را تمام بخواند، اگر شكسته بجا آورد، در هر صورت نمازش باطل است.(٢٠)

١٦ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٤٧ .
١٧ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٤٢ .
١٨ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٥٩ .
١٩ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٦٠ ـ ١٣٦١ ـ ١٣٦٢ .
٢٠ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٦٣ .

موضوع‌های مرتبط با این موضوع...
احکام مسجد (273)
احکام نوجوانان
آموزش احکام - واجبات، مبطلات و شکيات نماز
آموزش احکام - اجتهاد و تقليد
آموزش احکام - طهارت
آموزش احکام - خوردن و آشاميدن ، نگاه کردن و ازدواج
طريقه نماز وحشت
طريقه نماز وحشت
آموزش احکام - مقدمه
آموزش احکام - مقدمات نماز

نمـاز قضـا

انسان بايد نمازهاى واجب را در وقت خود بخواند و چنانچه بدون عذر نمازى از او قضا شود، گناهكار است و بايد توبه كرده و قضاى آن را هم بجا آورد.
١ ـ در دو مورد بجا آوردن قضاى نماز، واجب است:

الف: نماز واجب را در وقت آن، نخوانده باشد.
ب: بعد از وقت متوجه شود نمازى كه خوانده است باطل بوده.(٢١)

٢ ـ كسى كه نماز قضا دارد، نبايد در خواندن آن كوتاهى كند، ولى واجب نيست فوراً آن را بجا آورد.(٢٢)
٣ ـ حالتهاى مختلف انسان نسبت به نماز قضا:
* مى‏داند نماز قضا ندارد : چيزى واجب نيست.
* شك دارد نماز قضا دارد يا نه : چيزى واجب نيست.
* احتمال مى‏دهد نماز قضايى دارد : مستحب است احتياطاً قضاى آن را به جا آورد.
* مى‏داند نماز قضا دارد، ولى شماره آنها را نمى‏داند، مثلاً نمى‏داند چهار تا بوده يا پنج تا : چنانچه كمتر را بخواند كافى است.
* اگر شماره آنها را مى‏دانسته ولى فراموش كرده است : اگر مقدار كمتر را بخواند كفايت مى‏كند.
* شماره آن را هم مى‏داند : بايد قضاى آن را بجا آورد.(٢٣)
٤ ـ قضاى نمازهاى يوميّه لازم نيست به ترتيب خوانده شود مثلاً كسى كه يك روز نماز عصر و روز بعد نماز ظهر را نخوانده، لازم نيست اوّل نماز عصر و بعد از آن نماز ظهر را قضا كند.(٢٤)
٥ ـ نماز قضا را با جماعت مى‏توان خواند، چه نماز امام جماعت ادا باشد يا قضا، و لازم نيست هر دو، يك نماز را بخوانند، مثلاً اگر نماز قضاى صبح را با نماز ظهر يا عصر امام بخواند اشكال ندارد.(٢٥)

٢١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٧٠ ـ ١٣٧١ .
٢٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٧٢ .
٢٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٧٤ و ١٣٨٣ .
٢٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٧٥ .
٢٥ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٨٨ .

٦ ـ اگر مسافرى كه بايد نماز را شكسته بخواند، نماز ظهر يا عصر يا عشاء، از او قضا شود، بايد آن را دو ركعتى بجا آورد، اگر چه در غير سفر بخواهد قضاى آن را بجا آورد.(٢٦)
٧ ـ درسفرنمى‏توان روزه‏گرفت، حتى‏روزه‏قضا، ولى نماز قضا مى‏توان بجا آورد.(٢٧)
٨ ـ اگر در سفر بخواهد نمازهائى را كه در غير سفر قضا شده است بجا آورد، بايد نمازهاى ظهر و عصر و عشاء را چهار ركعتى قضا كند.(٢٨)
٩ ـ نماز قضا را در هر وقتى مى‏توان بجا آورد، يعنى قضاى نماز صبح را مى‏توان ظهر يا شب خواند.(٢٩)

نماز قضاى پدر

١ ـ تا انسان زنده است اگر چه از خواندن نماز خود عاجز باشد، شخص ديگرى نمى‏تواند نمازهاى او را قضا كند.(٣٠)

٢٦ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٦٨ .
٢٧ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ٢٢٤، م ٥ ـو العروة الوثقى، ج ١، ص ٧٣٤، م ١٠.
٢٨ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٦٨ .
٢٩ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ٢٩٣ ، م ١ . العروة الوثقى، ج ١، ص ٧٣٤، م ١٠ .
٣٠ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٨٧ .

٢ ـ پس از مرگ پدر(٣١)، نماز و روزه‏هائى را كه بجا نياورده باشد، بر پسر بزرگتر او واجب است آن نماز و روزه‏ها را قضا كند، و احتياط مستحب است نماز و روزه‏هائى را كه از مادرش قضاء شده است بجا آورد.(٣٢)
٣ ـ حالتهاى مختلف پسر بزرگتر نسبت به نماز قضاى پدر(٣٣):
الف: مى‏داند، پدر نماز قضا داشته است و:
* تعداد آن را هم مى‏داند : بايد آنها را قضا كند.
* تعداد آن را نمى‏داند : اگر مقدار كمتر را بجا آورد كافى است.
* شك‏دارد كه‏خودش بجاآورده‏است‏يانه ؟ : بنابر احتياط واجب بايد قضا كند.(٣٤)
ب: شك دارد كه پدر، نماز قضا داشته است يا نه : چيزى بر او واجب نيست.(٣٥)

٣١ آية‏الله خامنه‏اى: يا مادر.
٣٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٩٠ .
٣٣ آية الله خامنه‏اى: يا مادر.
٣٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٩٠ ـ ١٣٩٢ .
٣٥ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٩١ .

٤ ـ اگر پسر بخواهد نماز پدر يا مادر را بخواند، بايد به تكليف خود عمل كند، مثلاً نماز قضاى صبح و مغرب و عشاء را بايد بلند بخواند.(٣٦)
٥ ـ اگر پسر بزرگتر، پيش از آن كه نماز و روزه پدر را قضا كند، از دنيا برود، بر پسر دوم چيزى واجب نيست.(٣٧)

نماز جماعت

وحدت امّت اسلامى، از جمله مسائلى است كه اسلام ، به آن اهميّت بسيارى داده است، و براى حفظ و ادامه آن، برنامه هاى ويژه‏اى دارد، يكى از آنها نماز جماعت است.
در نماز جماعت، يكى از نمازگزاران كه داراى ويژگى خاصى است پيشاپيش جمعيت مى‏ايستد و ديگران در صفوفى منظم، پشت سر او و هماهنگ با او نماز را بجا مى‏آورند.
كسى كه در اين نماز دسته‏جمعى، پيشاپيش جمعيت مى‏ايستد «امام جماعت» است و كسى كه پشت سر او در نماز از او پيروى مى‏كند «مأموم» است.

اهميّت نماز جماعت

گذشته از آنكه در روايات زيادى، براى نماز جماعت، اَجر و پاداش بسيارى وارد شده است، با دقّت در برخى از مسائل احكام، به اهميّت اين عبادت پى مى بريم، و در اينجا به برخى از آنها اشاره مى‏كنيم.
١ ـ شركت در نماز جماعت براى هر كس مستحب است، بويژه براى همسايه مسجد.(٣٨)
٢ ـ مستحب است، انسان صبر كند كه نماز را به جماعت بخواند.
٣ ـ نماز جماعت، هر چند اوّل وقت خوانده نشود، از نماز فُراداىِ(٣٩) اوّل وقت بهتر است.
٤ ـ نماز جماعتى كه مختصر خوانده مى‏شود، از نماز فُرادايى كه آن را طول بدهد بهتر است.(٤٠)

٣٦ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٩٥ .
٣٧ ـ توضيح‏المسائل، م ١٣٩٨ .
٣٨ ـ توضيح المسائل، م ١٣٩٩.
٣٩ نمازى كه به تنهائى خوانده شود و به جماعت نباشد، «نماز فُرادا» نام دارد.
٤٠ ـ توضيح المسائل، م ١٤٠٢.

٥ ـ سزاوار نيست انسان بدون عذر نماز جماعت را ترك كند.
٦ ـ حاضر نشدن به نماز جماعت از روى بى‏اعتنايى به آن جايز نيست.(٤١)

شرايط نماز جماعت

هنگام برپايى نماز جماعت، شرايط زير، بايد مراعات شود:
١ ـ مأموم از امام، جلوتر نايستد، و احتياط واجب آن است كه كمى عقب‏تر بايستد.
٢ ـ جايگاه امام جماعت از جايگاه مأمومين، بالاتر نباشد.
٣ ـ فاصله امام و مأموم و فاصله صف‏ها، زياد نباشد.
٤ ـ بين امام و مأموم و همچنين بين صف‏ها چيزى مانند ديوار يا پرده مانع نباشد، ولى نصب پرده بين صفِ مردها و زنها اشكال ندارد.(٤٢)

امام جماعت بايد بالغ و عادل باشد و نماز را به‏طور صحيح بخواند.(٤٣)


پيوستن به نماز جماعت (اقتدا كردن)

در هر ركعت، تنها در بين قرائت و در ركوع مى‏توان به «امام» اقتدا كرد، پس اگر به ركوع امام جماعت نرسد، بايد در ركعت بعد اقتدا كند، و اگر تنها به ركوع امام جماعت هم برسد، يك ركعت به حساب مى‏آيد.

حالتهاى مختلف براى پيوستن به نماز جماعت.

ركعت اوّل
١ ـ در بين قرائت مأموم حمد و سوره را نمى‏خواند و بقيّه اعمال را باامام جماعت بجا مى‏آورد.
٢ ـ در ركوع ركوع و بقيه اعمال را با امام جماعت بجا مى‏آورد.(٤٤)
ركعت دوّم
١ ـ در بين قرائت

مأموم حمد و سوره را نمى‏خواند و با امام، قنوت و ركوع و سجده را بجا مى‏آورد و آنگاه كه امام جماعت تشهد مى‏خواند، بنا بر احتياط واجب بايد به‏صورت نيم‏خيز، بنشيندو اگر نماز دو ركعتى است يك ركعت ديگر به تنهائى بخواند و نماز را تمام كند و اگر سه يا چهار ركعتى است، در ركعت دوّم كه امام جماعت در ركعت سوّم مى‏باشد، حمد و سوره بخواند (هر چند امام جماعت تسبيحات بخواند) و آنگاه كه
امام جماعت ركعت سوّم را تمام كرد، و براى ركعت چهارم برمى‏خيزد، مأموم بايد پس از دو سجده، تشهد بخواند، و برخيزد و قرائت ركعت سوّم را بجا آورد و در ركعت آخر نماز كه امام جماعت با تشهد و سلام، نماز را به پايان مى‏برد يك ركعت ديگر مى‏خواند.(٤٥)

٤١ ـ توضيح المسائل، م ١٤٠١.
٤٢ ـ العروة‏الوثقى، ج ١ ، ص ٧
٤٣ ـ توضيح المسائل، م ١٤٥٣.
٤٤ ـ توضيح المسائل، م ١٤٢٧.
٤٥ ـ توضيح المسائل، م ١٤٣٩ ـ ١٤٤٠.

٢ ـ در ركوع:

ركوع را با امام جماعت بجا مى‏آورد و بقيّه نماز را همانگونه كه گفته شد، انجام مى‏دهد.


ركعت سوّم
١ ـ در بين قرائت

چنانچه مى‏داند كه اگر اقتدا كند براى خواندن حمدِ و سوره و يا حمد تنها وقت دارد، مى‏تواند اقتدا كند و بايد حمد و سوره يا حمد را بخواند، و اگر مى‏داند فرصت ندارد، بنا بر احتياط واجب بايد صبر كند تا امام جماعت به ركوع رود، سپس به او اقتدا كند.


٢ ـ در ركوع

چنانچه در ركوع اقتدا كند، ركوع را با امام بجا مى‏آورد و حمد و سوره براى آن ركعت ساقط است، و بقيه نماز را همانگونه كه قبلاً بيان شد بجا مى‏آورد.(٤٦)


ركعت چهارم
١ ـ در بين قرائت

حكم اقتدا در ركعت سوّم را دارد، و آنگاه كه امام جماعت در ركعت آخر نماز براى تشهد و سلام مى‏نشيند، مأموم مى‏تواند برخيزد و نمازش را به تنهائى ادامه‏دهد، ومى‏تواند، به طور نيم‏خيز بنشيند تا تشهد و سلام امام جماعت تمام شود و سپس برخيزد.


٢ ـ در ركوع

ركوع و سجده‏ها را با امام بجا مى‏آورد، (اكنون ركعت چهارم امام و ركعت اوّل مأموم است) و بقيه نماز را همانگونه كه گذشت انجام مى‏دهد.(٤٧)

احكام نماز جماعت

١ ـ اگر امام جماعت يكى از نمازهاى يوميّه را مى‏خواند، هر كدام از نمازهاى يوميّه را مى‏توان به او اقتدا كرد، بنابراين اگر امام، نماز عصر را مى‏خواند، مأموم مى‏تواند، نماز ظهر را به او اقتدا كند، و يا اگر مأموم پس از آنكه نماز ظهر را خواند، جماعت برپا شود مى‏تواند، نماز عصر را به ظهر او اقتدا كند.(٤٨)
٢ ـ مأموم مى‏تواند نماز قضاى خود را به نماز اداى امام، اقتدا كند، هر چند قضاى ديگر نمازهاى يوميّه باشد، مثلاً امام جماعت نماز ظهر را مى‏خواند و او قضاى نماز صبح را.(٤٩)
٣ ـ نماز جماعت، حدّاقل با دو نفر برپا مى‏شود، يك نفر امام و يك نفر هم مأموم، مگر در نماز جمعه و عيد فطر و قربان.(٥٠)

٤٦ ـ توضيح المسائل، م ١٤٤٣ ـ ١٤٤٢ و تحريرالوسيله، ج ١ ، ص ٢٧١ ـ ٢٧٢، م ٥، ٦ ـ ٨ .
٤٧ ـ همان مدرك.
٤٨ ـ توضيح المسائل، م ١٤٠٨.
٤٩ ـ تحريرالوسيله، ج ١ ، ص ٢٦٥، م ١ ، العروة‏الوثقى، ج ١ ص ٧٦٥ م ٣.
٥٠ ـ العروة‏الوثقى، ص ٧٦٦، م ٨.

٤ ـ نمازهاى مستحبى را نمى‏توان به جماعت خواند، مگر نماز طلب باران.(٥١)

وظيفه مأموم در نماز جماعت

١ ـ مأموم نبايد تكبيرة‏الاحرام را پيش از امام بگويد، بلكه احتياط واجب آن است كه تا تكبير امام تمام نشده، تكبير نگويد.(٥٢)
٢ ـ مأموم، بايد غير از حمد و سوره همه چيز نماز را خودش بخواند، ولى اگر ركعت اوّل يا دوّم او، و ركعت سوّم يا چهارم امام باشد، بايد حمد و سوره را بخواند.(٥٣)

چگونگى پيروى مأموم، از امام جماعت

الف): در خواندنى‏ها، مانند حمد، سوره، ذكر و تشهد، جلو افتادن از امام يا عقب افتادن از او اشكال ندارد، مگر در تكبيرة‏الاحرام.
ب): در اعمال، مانند ركوع، سر برداشتن از ركوع و سجده، پيش افتادن جايز نيست، يعنى نبايد قبل از امام به ركوع برود و يا از ركوع برخيزد، يا به سجده برود، ولى عقب افتادن اگر زياد نباشد اشكال ندارد.(٥٤)

مسـأله:

اگر موقعى كه امام جماعت در ركوع است اقتدا كند، ممكن است، يكى از اين حالت‏ها را داشته باشد.
* قبل از تمام شدن ذكر ركوعِ امام جماعت به ركوع مى‏رسد îنمازش به جماعت صحيح است.
* وقتى به حدّ ركوع مى‏رسد، ذكرِ ركوعِ امام جماعت تمام شده ولى هنوز، امام در ركوع است î نمازش به جماعت صحيح است.
* به ركوع رود ولى به ركوع امام هم نرسد î نمازش بطور فُرادا صحيح است و بايد آن را تمام كند.


اگر مأموم، سهوا پيش از امام:

١ـ به ركوع رود واجب است برخيزد و با امام جماعت به ركوع برود.
٢ـ ازركوع برخيزد بايد به ركوع برگردد و با امام سر از ركوع بردارد، و در اين صورت زياد شدن ركوع كه ركن است، نماز را باطل نمى‏كند.
٣ـ به‏سجده‏رود واجب است، سر از سجده بردارد و با امام به سجده رود.
٤ـ سرازسجده‏بردارد بايدبه سجده برگردد.(٥٥)

٥١ ـ العروة‏الوثقى، ج ١ ، ص ٧٦٤، م ٢.
٥٢ ـ توضيح المسائل، م ١٤٦٧.
٥٣ ـ توضيح المسائل، م ١٤٦١.
٥٤ ـ توضيح المسائل، م ١٤٦٧ ـ ١٤٦٩ و ١٤٧٠، العروة‏الوثقى، ج ١، ص ٧٨٥ ، م .
٥٥ ـ العروة‏الوثقى، ج ١، ص ٧٨٦، م ١٢ و توضيح المسائل، م ١٤٢٨.

اگر جاى مأموم بلندتر از امام باشد، در صورتى كه بلندى آن به مقدار متعارفِ زمان قديم باشد، اشكال ندارد، مثل آنكه امام در صحن مسجد و مأموم در پشت بام به نماز بايستد ولى اگر مثل ساختمانهاى چند طبقه اين زمان باشد، جماعت اشكال دارد.(٥٦)

برخى از مستحبات و مكروهات نماز جماعت:

١ ـ مستحب است امام در وسط صف بايستد و اهل علم و كمال و تقوا در صف اوّل بايستند.
٢ ـ مستحب است صفهاى جماعت منظم باشد و بين كسانى كه در يك صف ايستاده‏اند فاصله نباشد.
٣ ـ اگر در صف‏هاى جماعت جا باشد، مكروه است انسان تنها بايستد.
٤ ـ مكروه است مأموم ذكرهاى نماز را طورى بگويد كه امام بشنود.(٥٧)

نماز جمعه

يكى از اجتماعات هفتگى مسلمانان «نماز جمعه» است، و نمازگزاران در روز جمعه مى‏توانند به جاى نماز ظهر، نماز جمعه بخوانند.(٥٨)

اهميّت نماز جمعه

امام خمينى(ره) در اهمّيت نماز جمعه چنين نگاشته‏اند:
«نماز جمعه و دو خطبه آن، مانند حج و نماز عيد فطر و قربان، از مراسم بزرگ مسلمانان است، ولى متأسفانه، مسلمانان از وظايف مهم سياسى اين عبادت، غافل و ناآگاهند، در صورتى كه انسانى، با اندك مطالعه و دقت در احكام كشورى، سياسى، اجتماعى و اقتصادى اسلام در مى‏يابد كه اسلام دين سياست است و كسى كه دين را از سياست جدا مى‏داند، نادانى است كه نه اسلام را مى‏شناسد و نه سياست را.»(٥٩)


چگونگى نماز جمعه

واجبات:

نماز جمعه دو ركعت است، مانند نماز صبح، ولى دو خطبه دارد كه توسط امام جمعه، قبل از نماز ايراد مى‏شود.

مستحبات:

١ ـ خواندن حمد و سوره با صداى بلند (توسط امام جمعه).
٢ ـ خواندن سوره «جمعه» بعد از حمد، در ركعت اوّل (توسط امام جمعه).
٣ ـ خواندن سوره «منافقون» پس از حمد در ركعت دوّم (توسط امام جمعه).
٤ ـ خواندن دو قنوت، يكى در ركعت اوّل، پيش از ركوع، ديگرى در ركعت دوّم، پس از ركوع.(٦٠)

٥٦ ـ توضيح المسائل، م ١٤١٦ .
٥٧ ـ توضيح المسائل، ص ١٩٧ ـ ١٩٨.
٥٨ ـ تحريرالوسيله، ص ٢٣١، م ١.
٥٩ ـ تحريرالوسيله، ج ١ ، ص ٢٣٤، م ٩.
٦٠ ـ تحريرالوسيله، ج١، ص ٢٣٢، الثانى.

شرايط نماز جمعه

١ ـ تمام شرايطى كه در نماز جماعت بايد رعايت شود، در نماز جمعه هم معتبر است.
٢ ـ بايد به جماعت برگزار شود و فُرادا صحيح نيست.
٣ ـ حداقل تعداد افراد براى برپائى نماز جمعه، پنج نفر مى‏باشد؛ يعنى يك نفر امام، و چهار نفر مأموم.
٤ ـ بين دو نماز جمعه، حداقل بايد يك فرسخ فاصله باشد.(٦١)

وظيفه امام جمعه هنگام ايراد خطبه‏ه

١ ـ حمد و ثناى الهى را بجا آورد.
٢ ـ بر پيامبر اكرم(ص) و ائمه مسلمين(ع) درود بفرستد.
٣ ـ مردم را به تقواى الهى و پرهيز از گناهان سفارش كند.
٤ ـ سوره كوتاهى از قرآن بخواند.
٥ ـ براى مردان و زنان با ايمان طلب آمرزش كند.
و سزاوار است اين مطالب را نيز بگويد.
١ ـ آنچه مسلمانان در زندگى دنيا و آخرت به آن نياز دارند.
٢ ـ مردم را از آنچه در جهان مى‏گذرد و به سود و زيان مسلمانان است، آگاه كند.
٣ ـ از مسائل سياسى و اقتصادى كه در استقلال و آزادى آنان دخالت دارد و چگونگى رفتار آنها با ساير ملت‏ها سخن بگويد.
٤ ـ مسلمانان را از دخالت دولت‏هاى ستمگر و استعمارگر در امور سياسى و اقتصادى كه منجر به بهره‏كشى از آنان مى‏شود، آگاه كند.(٦٢)


وظيفه نمازگزاران جمعه

١ ـ بنابر احتياط واجب بايد به خطبه‏ها گوش دهند.
٢ ـ احتياط مستحب است از سخن گفتن بپرهيزند، و چنانچه سخن گفتن، سبب از بين رفتن فايده خطبه‏ها و يا گوش ندادن به آنها شود، ترك آن واجب است.
٣ ـ احتياط مستحب است، شنوندگان، هنگام ايراد خطبه‏ها، رو به امام جمعه بنشينند، و بيش از مقدارى كه در نماز اجازه داده شده، به اطراف نگاه نكنند.(٦٣)

نماز آيات

يكى از نمازهاى واجب «نماز آيات» است كه به سبب برخى حوادث آسمانى يا زمينى، واجب مى‏شود مانند:
* زلزله
* خسوف (ماه گرفتگى)
* كسوف (خورشيد گرفتگى)
* رعد و برق و بادهاى زرد و سرخ و مانند آن، اگر بيشتر مردم بترسند.(٦٤)

چگونگى نماز آيات

١ ـ نماز آيات دو ركعت است و در هر ركعت پنج ركوع دارد.
٢ ـ در نماز آيات، قبل از هر ركوع، سوره حمد و سوره ديگرى از قرآن خوانده مى‏شود، كه در اين صورت، در دو ركعت، ده حمد و ده سوره خوانده مى‏شود، ولى مى‏توان يك سوره را پنج قسمت كرده و قبل از هر ركوع يك قسمت از آن را خواند، كه در اين صورت، در دو ركعت دو حمد و دو سوره خوانده مى‏شود.
در اينجا با تقسيم سوره «اخلاص» چگونگى نماز آيات را مى‏آوريم.

* ركعت اوّل

حمد و «بسم اللّه‏الرحمن الرحيم» ركوع.
«قل هواللّه‏احد» ركوع.
«اللّه‏ الصمد» ركوع.
«لم يلد ولم يولد» ركوع.
«ولم يكن له كفواً احد» ركوع.
و سپس سجده‏ها را بجا آوره و براى ركعت دوّم برمى‏خيزد.

* ركعت دوّم

ركعت دوّم را نيز مانند ركعت اوّل بجا مى‏آورد و سپس با تشهد و سلام، نماز به پايان مى‏برد.(٦٥)

٦١ ـ تحريرالوسيله، ج١، ص ٢٣١.
٦٢ ـ تحريرالوسيله، ج١ ، ص ٢٣٣و ٢٣٤، م ٨٠٠٧ ـ ٩.
٦٣ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ٢٣٥، م ١٤.
٦٤ ـ توضيح المسائل، م ١٤٩١.
٦٥ ـ توضيح المسائل، م ١٥٠٨.

احكام نماز آيات

١ ـ اگر يكى از سبب‏هاى نماز آيات در شهرى اتفاق بيفتد فقط مردم همان شهر بايد نماز آيات بخوانند و بر مردم جاهاى ديگر واجب نيست.(٦٦)
٢ ـ اگر دريك ركعت ازنمازآيات پنج‏مرتبه حمدوسوره‏بخواند ودرركعت ديگر يك حمد بخواند و سوره را تقسيم كند صحيح است.(٦٧)
٣ ـ مستحب است پيش از ركوع دوّم و چهارم و ششم و هشتم و دهم قنوت بخواند، و اگر تنها يك قنوت پيش از ركوع دهم بخواند كافى است.(٦٨)
٤ ـ هر يك از ركوع‏هاى نماز آيات، ركن است، كه اگر عمداً يا سهواً كم يا زياد شود، نماز باطل است.(٦٩)
٥ ـ نماز آيات را مى‏توان به جماعت خواند، كه در اين صورت حمد و سوره‏ها را تنها امام جماعت مى‏خواند.(٧٠)

٦٦ ـ توضيح المسائل، م ١٤٩٤.
٦٧ ـ توضيح المسائل، م ١٥٠٩.
٦٨ ـ توضيح المسائل، م ١٥١٢.
٦٩ ـ توضيح المسائل، م ١٥١٥.
٧٠ ـ العروة‏الوثقى، ج١، ص ٧٣٠، م ١٣.

نمازهاى مستحب

١ ـ نماز مستحب را «نافِلَه» گويند.
٢ ـ نمازهاى مستحب بسيار است و اين نوشته گنجايش تمام آنها را ندارد، امّا برخى از آنها را كه اهميت بيشترى دارد مى‏آوريم.(٧١)

نـماز عيـد

در دو عيد «فطر» و «قربان» خواندن نماز مخصوص عيد در زمان حضور امام (ع) واجب است و بايد به جماعت خوانده شود و در زمان ما كه امام (ع) غايب است مستحب مى‏باشد.

وقت نماز عيد

١ ـ وقت نماز عيد، از طلوع آفتاب است تا ظهر است.(٧٢)
٢ ـ مستحب است نماز عيد قربان را بعد از بلند شدن آفتاب، بخوانند.
٣ ـ مستحب است، در عيد فطر، بعد از بلند شدن آفتاب، افطار كنند و زكات فِطره را هم بدهند، سپس نماز عيد را بخوانند.(٧٣)


چگونگى نماز عيد

١ ـ نماز عيد فطر و قربان دو ركعت است، با نُه قنوت و اينگونه خوانده مى‏شود:
* در ركعت اوّل نماز پس از حمد و سوره بايد پنج تكبير گفته شود، و بعد از هر تكبير يك قنوت، و بعد از قنوت پنجم تكبير ديگرى و سپس ركوع و دو سجده.
* در ركعت دوّم پس از حمد و سوره چهار تكبير گفته مى‏شود و بعد از هر تكبير يك قنوت و بعد از قنوت چهارم تكبير ديگرى و سپس ركوع و دو سجده و تشهد و سلام.
* در قنوت‏هاى نماز عيد هر دعا و ذكرى بخوانند، كافى است، ولى بهتر است به اميد ثواب، اين دعا را بخوانند.

«اَللّهمَّ اَهْلَ الْكِبْرِياءِ وَالْعَظَمَةِ وَاَهْلَ الْجُودِوَالْجَبَروتِ و اهْلَ الْعَفْوِ وَ الرَّحْمَةِ وَ اَهْلَ التَّقوى وَ الْمَغْفِرَةِ اَسْألُكَ بِحَقِّ هذَا الْيَومِ الَّذِى جَعَلْتَهُ لِلْمُسلِمينَ عيدا و لِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللّه‏ُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ذُخْرا وَ شَرَفَا وَ كَرامَةً وَ مَزيدا اَنْ تُصَلِّىَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اَنْ تُدخِلَنِى في كُلِّ خَيْرٍ اَدْخَلْتَ فيهِ مَحَمَّدا وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ اَنْ تُخْرِجَنِى مِنْ كُلِّ سُوءٍ اَخْرَجْتَ مِنْهُ مُحَمَّدا وَ آلَ مُحَمَّدٍ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَ عَلَيْهِمْ اَلّلهُمَّ اِنّى اَسْألُكَ خَيْرَ ما سَألَكَ بهِ عِبادُكَ الصَّالِحُونَ وَ اَعُوذُبِكَ مِمَّا اسْتَعاذَ مِنْهُ عِبادُكَ الْمُخْلَصُونَ».

نافله نمازهاى يوميّه

١٧ ركعت نماز واجب كه در شبانه روز خوانده مى‏شود، (در غير سفر و روز جمعه) ٢٣ ركعت نافله دارد كه بعلاوه ١١ ركعت نماز شب، جمعاً ٣٤ ركعت مى‏باشد، يعنى دو برابر تعداد ركعتهاى نماز واجب.

تعداد ركعات و وقت نافله‏هاى يوميه بدين شرح است :

نماز صبح دو ركعت، قبل از نماز خوانده مى‏شود و احتياط آنست كه قبل از فجر اول نخوانند.
نماز ظهر : چهار نماز دو ركعتى (٨ ركعت) قبل از نماز ظهر خوانده مى‏شود، از ظهر تا وقتى كه سايه پديد آمده شاخص به مقدار ٣٢ برسد.
نماز عصر : چهار نماز دو ركعتى (٨ ركعت) پيش از نماز عصر خوانده مى‏شود، تا موقعه‏اى كه سايه پديد آمده شاخص به مقدار ٤٧ آن برسد.
نماز مغرب : دو نماز دو ركعتى (چهار ركعت) پس از نماز مغرب تا وقتيكه سرخى طرف مغرب كه پس از غروب آفتاب پديد مى‏آيد از بين برود.
نماز عشاء : دو ركعت نشسته، (٧٤) پس از نماز عشاء تا نصف شب. (٧٥)

٧١ ـ توضيح المسائل، م ٧٦٤.
٧٢ ـ توضيح المسائل، م ١٥١٧.
٧٣ ـ توضيح المسائل، م ١٥١٨.
٧٤ ـ به نافله نماز عشاء وتيره گفته مى‏شود و بنابر احتياط واجب بايد نشسته خوانده شود.
٧٥ ـ توضيح المسائل، م ٧٦٤ و ٧٦٨ تا ٧٧٢

نماز شـب

نماز شب ١١ ركعت است كه بدين ترتيب خوانده مى‏شود:
دو ركعت به نيّت نافله شب.
دو ركعت به نيّت نافله شب.
دو ركعت به نيّت نافله شب.
دو ركعت به نيّت نافله شب.
دو ركعت به نيّت نافله شَفع.
يك ركعت به نيّت نافله وَتْر.(٧٦)

وقت نماز شب

١ ـ وقت نماز شب از نصف شب است تا اذان صبح و بهتر است نزديك اذان صبح خوانده شود.(٧٧)
٢ ـ مسافر و كسى كه براى او سخت است نافله شب را بعد از نصف شب بخواند، مى‏تواند آن را در اوّل شب بجا آورد.(٧٨)