تعریف:
اختلالهای رفتاری وهیجانی شامل رفتار وبروز هیجانهایی در كودكان ونوجوانان است كه با سن آ‎نها متناسب نیست، ‏‏با وضعیت فرهنگی آنها همخوانی ندارد وشرایط اخلاقی محیط زندگی این گونه رفتارهارا تایید نمی كند . این عدم تناسب در رفتارها وهیجانها بر زندگی عمومی فرد اثر می گذارد ونشانه های آن را در تحصیل زندگی اجتماعی زندگی شخصی ومحیط شغلی او

می توان دید . برخی از نشانه های اختلالهای رفتاری وهیجانی را در همه ی كودكان می توان دید ولی این نشانه ها در برابر فشارهای زندگی وناراحتیها به وجود می آید وموقت و زود گذر است . اختلالهای رفتاری وهیجانی دوام دارند وماندگار هستند ومعمولا در موقعیتهای مختلف زندگی مانند خانه، مدرسه، محل كار و محیطهای اجتماعی دیده می شوند . به علاوه روشهای مرسوم ومعمو ل تربیتی كه پدر ومادر یا معلم برای كودكان خود انجام می دهند، درباره ی اختلالهای رفتاری وهیجانی بی تاثیر است .



شیوع :

تعداد این كودكان را در بین جمعیت كودكان مدرسه رو بسیار متفاوت گزارش كرده اند . در مدارس ایالات متحد امریكا كه كودكان دارای اختلالهای رفتاری و هیجانی در مدرسه های عادی درس می خوانند، تا 2 درصد جمعیت مدارس را از این گروه دانسته اند . تحقیقات انجام شده نشان می دهد كه حداقل 6 در صد كودكان دارای این دسته از مشكلات هستند . به هر صورت تعداد این افراد در جامعه و مدارس كم نیست و مشكلات آنها به حدی هست كه خانواده ها و معلمان را به جستجوی كمك می كشاند وگاه به طور كامل درمانده می كند .



علتها :

درباره اختلالهای رفتاری وهیجانی نیز مانند بسیاری از اختلالهای رایج دو دسته علت زیستی ومحیطی ذكر شده است . از عوامل زیستی می توان به نقش ارث ، عوامل عصبی و عوامل بیو شیمیایی اشاره كرد. هر كدام از این عوامل به تنهایی می توانند باعث برخی اختلالها شوند . گاهی نیز دو یا چند عامل در شكل گیری اختلالی نقش بازی می كنند .

از عوامل محیطی نامطلوب بودن محیط اولیه ی تربیتی ، وجود الگوی پرخاشگری در بدو ورود به مدرسه ، طرد اجتماعی به وسیله ی هم سالان یا بزرگسالان به خصوص در شكل گیری اختلال سلوك ورفتار ضد اجتماعی ذكر شده است .

در زمینه ی خانواده نیز ارتباط با پدر ومادر و تعامل پدر ومادر با فرزندان در شكل دهی به رفتارها وهیجانهای كودك اثر قابل توجهی دیده شده است .



انواع اختلالهای رفتاری وهیجانی

اختلالهای انطباقی : كودك نشانه هایی از ویژگیهای هیجانی ورفتاری خود را نشان می دهد كه توانایی سازگاری با حوادث ناگوار یا تغییرات در زندگی را ندارد . نشانه ها در طول سه ماه كه فشار روانی یا تغییرات وجود دارد باید دیده شود وبیش از شش ماه پس از آنكه شرایط تمام شد نباید ادامه یابد . درماندگی شخص از آنچه باید در برابر حوادث از خود نشان دهد ، نقص در عملكرد های اجتماعی یا آموزشگاهی ، ترس ، اضطراب ، مدرسه گریزی ، تخریب ، نزاع جویی از جمله رفتارهای این اختلال است . پنج تا بیست در صد كودكان دارای اختلالهای انطباقی هستند .



اختلالهای اضطراب: اضطراب گروه بزرگی از اختلالها را در بر می گیرد . هراس از مدرسه ، اختلال فشار روانی پس از آسیب دیدگیها ، اختلال اجتنابی ، وسواس فكری وعملی ، وحشت زدگی از جملة این اختلالها هستند . اختلالهای اضطراب گاهی نشانه های بدنی دارند . سر درد ، دل درد ، عرق كردن ،برافروختگی ،تكرر ادرار گاهی نشان از اضطراب دارد . اضطراب به عنوان یك واكنش زود گذر در همه ی كودكان دیده می شود واین هنگامی است كه با یك موقعیت استرس زا روبه رو می شوند . اگراضطراب شدید باشد ، مدت طولانی در كودك بماند ، در فعالیتهای روزمره ی كودك اثر بگذارد ممكن است بتوان آن را اختلال دانست .



اختلال وسواس فكری - عملی : به طور متوسط 5/2 در صد كودكان به این اختلال مبتلا می شوند. تفكرات وسواسی تكانه ها و تصورات دایمی هستند كه اجباری و نامتناسب می باشند . منظور ازاجباری آن است كه فرد خود خویشتن را ملزم ومجبور به مرور این تفكرات می بیند . شكهای تكراری ،الزام به گذاشتن چیزها در یك ترتیب خاص وتكانه های پرخاشگری از وسواسهای فكری می باشند . منظور از تكانه ها عملهایی است كه با محركهایی درونی برانگیخته می شوند به راحتی بروز می یابند وكنترل و جهت گیری آگاهانه ای بر آنها تقریبا ً وجود ندارد . اعمال وسواسی رفتارها یا فعالیتهای ذهنی تكراری است مانند شستن دست ،وارسی كردن ، دعا كردن ،شمردن . این كارها به قصد كاهش فشار واضطراب انجام می شود . بسیاری از كودكان دارای وسواس ممكن است بدانند كه رفتار آنها افراطی و غیرلازم است ولی ناخودآگاه به تكرار كارهای روزمره خود كشانده می شوند

ونمی توانند آن را متوقف سازند .





اختلال فشار روانی پس از آسیب دیدگی : پس از بروزآسیب دیدگیهای شدید یا تعدادی حوادث پشت سر هم كه در زندگی كودك رخ می دهد ،ممكن است چنین اختلالی شكل بگیرد . ترس از مرگ یا آسیب دیدن ِ یكی از نزدیكان یا آموختن چیزهایی درباره ی مرگ وبیماریها می تواند زمینه ساز این اختلال باشد . نشانه های اختلال باید مدت یك ماه پس از مواجهه با عامل ایجاد كننده ی فشار روانی دیده شود . واكنشهای این اختلال در كودكان به صورت ترس شدید ، احساس بدون كمك ماندن ، كابوسها ی شبا نه ، ترس از تكرار حوادث ، كرختی در واكنشهای عمومی یا برانگیختگیها ی درونی دیده می شود .
بچه های كوچكتر مشكلات خود را در بازیهای روزانه شان نشان می دهند یا ممكن است مهارتهایی را كه تا آن زمان به دست آورده اند ترك كنند . مانند كنترل ادرار و مدفوع یا مهارتهای گفتاری .




خموشی اكتسابی: این اختلال زمانی رخ داده است كه كودك یا نوجوان به گونه ای تثبیت یافته در موقعیتهای خاص اجتماعی از صحبت كردن اجتناب كند . خموشی اكتسابی بر پیشرفت تحصیلی كودك اثر می گذارد وارتباط اجتماعی او را مختل می كند. بروز خموشی اكتسابی معمولاً پیش از پنج سالگی است ولی تا زمانی كه كودك وارد مدرسه نشده نمی توان درباره ی آن داوری كرد . این اختلال بسیار نادر است ومعمولاً در یك دوره ی چند ماهه ادامه می یابد .با این وجود برخی از كودكان در تمام طول دوران مدرسه از سخن گفتن اجتناب می كنند .








كاستی توجه وبیش فعالی : نقص توجه ،فزون جنبی ، پر جنب وجوشی یا كلمه های مشابه دیگری نیز برای نامیدن این اختلال به كار می رود . حدود 3 تا 5 درصد كودكان دچار این اختلال می شوند . از نشانه های آن بی توجهی است به گونه ای كه با تراز تحولی او مطابقت ندارد . مشكل اصلی این اختلال الگوی ثابتی از كمبود توجه ، جنب وجوش بسیار وتكانشگری است وآنچه در این اختلال دیده می شود بسیار بیشتر وشدید تر از آن چیزی است كه در افراد هم سن یا هم تراز به لحاظ رشد وتحول وجود دارد وطبیعی است . برخی معتقدند كه این اختلال را در سالهای اولیه ی كودكی می توان شناسایی كرد وگاهی ادعا می شود نشانه های آن را از دوران نوزادی می شود پیش بینی نمود . بیشتر متخصصان ترجیح می دهند برای تشخیص اختلال تا بزرگتر شدن كودك وآشكار شدن نشانه های بی توجهی در عملكردهای مدرسه وخانه صبر كنند . به طور معمول داروهایی مانند ریتالین ودكسدرین برای كنترل كاستی توجه وبیش فعالی به وسیله ی پزشكان به كار می رود . در كنار درمان دارویی شیوه های مدیریت رفتار وهیجانها و آموزش مهارتهای اجتماعی در قالب آموزشهای ویژه به كار می رود .




اختلال بی اعتنایی مقابله ای : دو تا شانزده در صد كودكان را دارای این اختلال می دانند . مشكل عمومی آن الگوی عود كننده ای از منفی بافی ، بی اعتنایی وجسارت ، نافرمانی ورفتار خصمانه با مراجع قدرت است . این رفتار باید به مدت شش ماه مداوم دیده شود . رفتار خرابكارانه ی این كودكان خفیف تر از آن است كه در اختلال سلوك دیده می شود وكمتر پرخاشگری به انسانهای دیگر وجانوران دیده می شود . رفتار رایج این كودكان شامل بحث وجدل با بزرگسالان ، سرپیچی ، نافرمانی از دستورهای دیگران ، آزار واذیت مردم ، سرزنش و شماتت دیگران ، كینه جویی وانتقام كشی است.





اختلال سلوك : پسران شش تا شانزده در صد ودختران دو تا نه درصد به این مشكل مبتلا می شوند . الگویی تكرارشونده از رفتارهای تجاوز به حقوق دیگران وهنجارهای اجتماعی در این اختلال دید ه می شود . این كودكان همیشه سعی می كنند پدر ومادر را بیازارند ، از خانه فرار می كنند ویا از مدرسه می گریزند ، دیگران را تهدید می كنند یا نسبت به آنها خشونت می ورزند نسبت به انسانها وجانوران بی رحم هستند ، گاهی با مشكلات جنسی ، نوشیدن مواد الكلی ، استفاده ی دخانیات وارتكاب رفتارهای خطر ناك در گیر می شوند .









بی اشتهایی عصبی : می توان آن را تصور تغییر یافته ی بدنی نامید . بسیاری از نوجوانان كه دارای بی اشتهایی عصبی هستند خود را بسیار چاق وبدون جذابیت می دانند . این افراد حد اقل وزن ممكن را برای خود حفظ می كنند . از زیاد شدن وزن خود می ترسند . دیدی واقع بینانه از تركیب وانداره های بدن خود ندارند . وزن بسیار كم ، پوست خشك ،ریزش موها ،نشانه های افسردگی ، یبوست ، كم بودن فشار خون از علایم این كودكان است .





اوتیسم یا درخود ماندگی : یك اختلال فراگیر تحولی است . تحولی به طور مشخص نابهنجار وآسیب دیده در تعاملهای اجتماعی وارتباطی است . فعالیتها وعلاقه ها كاملاً محدود است . این كودكان اغلب نمی توانند با هم سالان خود ارتباط برقرار كنند وتمایلی به تداوم دوستیها ندارند . آسیب در ارتباط كلامی و غیر كلامی وجود دارد وعمدتاً پیش از سه سالگی بروز می كند .









برنامه های خدماتی وآموزشی برای كودكان دارای اختلالهای رفتاری وهیجانی



در كشو رهای مختلف جهان برنامه های متنوعی برای كودكان دارای اختلالهای رفتاری وهیجانی تدارك دیده شده است .در بسیاری از كشورها این كودكان در مدرسه های عادی وهمراه با كودكان دیگر درس می خوانند . این كودكان از برنامه های آموزش فردی بهره می برند كه توسط معلم كلاس وگروهی از متخصصان تهیه وارایه می شود . راهبردهای آموزشی ، مدیریت رفتار ، آموزش مهارتهای رفتاری ،اجنماعی وهیجانی ، انطباق برنامه های آموزشی درسی ومحیط آموزشی برخی از خدماتی هستند كه در این برنامه ها به چشم می خورد .

در كشور ایران به رغم آنكه از حدود سی سال پیش مدارس ویژه ای برای این كودكان تاسیس شده بوده است متاسفانه امروز برنامه ی مشخص آموزشی برای آنها وجود ندارد وآموزش وپرورش ویژه در این بخش پا به پای دانش وفن آوری روز پیش نرفته است . درشهر تهران دو آموزشگاه كودكان دارای اختلالهای رفتاری وهیجانی را می پذیرند كه از طریق آموزش وپرورش استثنایی شهر تهران (بلوار آیت الله كاشانی ،خیابان سلیمی جهرمی) می توان به آنها دست یافت . همچنین در برخی از مناطق آموزشی شهرتهران كلاسهای مرجع كودكان دارای اختلالها ی رفتاری و هیجانی وجود دارد كه كودكانی كه در مدارس عادی درس می خوانند ، ساعاتی از برنامه ی هفتگی خود را در این كلاسها می گذرانند . علاوه بر این تعدادی از معلمان آموزش و

پرورش استثنایی شهر تهران به دانش آموزانی كه به علت مشكلات رفتاری و عاطفی خود در بیمارستانهای روانی بستری

می شوند ، كمكهایی در امور تحصیلی انجام می دهند .

اداره های مناطق ونواحی آموزش پرورش نیز دارای برنامه ها وخدماتی هستند كه می توانند در زمینه های مشاوره ای به خانواده های دارای این كودكان كمك كنند هسته های مشاوره در اداره های مناطق ونواحی ، مراكز مشاوره ودرمان در سازمانهای آموزش وپرورش استان ، مدرسان آموزش خانواده و مراكز مشاوره ی خانواده متعلق به انجمن اولیا ومربیان در این زمینه فعال هستند .

سازمان آموزش وپرورش كودكان استثنایی كشور برنامه ی پی گیری را برای طراحی برنامه ی آموزشی كودكان دارای اختلالهای رفتاری وهیجانی در دست دارد. با به انجام رسیدن این برنامه ها خدمات جامعی در زمینه های آموزشی ودرمانی در سطح كشور ایجاد خواهد شد وبا تربیت معلمان متخصص اختلالهای رفتاری وهیجانی این برنامه تكمیل خواهد شد . تربیت معلم این كودكان نیز در شورای برنامه ریزی تربیت معلم كودكان استثنایی در سازمان پژوهش وبرنامه ریزی كشور دنبال می شود . پژوهشكده ی كودكان استثنایی با داشتن گروه پژوهشی اختلالهای رفتاری وهیجانی در كنار برنامه ریزیهای آموزش ویژه منابع ومواد علمی روز واطلاعات پژوهشی مورد نباز برنامه هارا تدارك می بیند .





رهنمودهایی برای خانواده ها :



بهترین راه برای پیشگیری از رفتار نا درست ، حمایت از رفتارهای درست است . از هر فرصتی استفاده كنید تا درباره ی قواعد ساده ی رفتاری صحبت كنید سپس از كودكان بخواهید به این قواعد عمل كنند . با رویكردهای زیر می توان كودكان را در جهت عمل به قواعد هدایت كرد :

- بگذارید كودكان بدانند شما از آنها چه انتظاراتی دارید جمله های ساده ای را به كار ببرید مانند این :

لطفاً همین حالا اسباب بازیهایت را از این جا بردار.

- بی آنكه فرزند خود را بترسانید تذكر دهید وقواعد را برایش یادآوری كنید :

پس از آنكه اسباب بازیهایت را جمع كردی ،می توانی با دوستانت بازی كنی .

- بهتر است به كودك بگویید چه كاری را باید انجام بدهد نه اینكه چه كاری را نباید انجام دهد .

لطفاً آرام صحبت كن به جای دادنزن

- هنگامی كه كودك آموزشهای شما را دنبال می كند به او پاداش دهید واگر نافرمانی كرد پی آمد ونتیجه ای برای نافرمانی اش در تظر بگیرید .



هنگامی كه قواعد جایگزین نشده در همه ی موقعیتها پدر ومادر می توانند راههای زیر را در پیش گیرند :

- برخی از رفتارهای خشمگینانه را نا دیده بگیرید اگر خطر ناك نیستند مانند نق زدن ، فحش دادن وكج خلقی . در غیر این صورت ، یعنی اگر یه این رفتار ها واكنشی نشان داده شود بدرفتاری كودك بیش از رفتارهای مطلوب او موفق به جلب توجه می شود وبنا براین افزایش می یابد .

- در مقابل بد رفتاری تبعیض قایل نشوید در سنی كه كودك به اندازه ی كافی رشد كرده كه پی آمد ونتیجه ی كارخود را درك كند بازخورد مناسب به رفتارهایش بدهید .

- اجازه دهید نتایج كار به كودك درس عبرت بدهد . تا آنجا نتیجه ها را اعمال كنید كه امنیت كودك به خطر نیافتد . مثلاً اگر كودك روی دیوار خط كشید مدادرنگی را از او بگیرید و وادارش كنید دیوار را تمیز كند .

- هنگامی كه كودكان كوچكتر با هم دعوا می كنند لازم است پدر ومادر میانداری كنند .با زانو زدن كنار بچه ها بهتر می توانید به آنچه آنها توضیح می دهند گوش دهید .از آنها بخواهید درباره ی راههای حل مساله فكر كنند .بچه ها را راهنمایی كنید كه راههای دوستانه وغیر خصمانه را پیدا كنند . اگر پیشنهاد های آنها موثر واقع شد به آنها پاداش دهید . اگر موثر نبود آنها باید راه دیگری را آزمایش كنند . اگر یكی از بچه ها دیگری را زد اول با كودكی صحبت كنید كه كتك خورده است .به او اجازه دهید هر چه می خواهد بگوید وهرچه را احساس می كند ابراز دارد . از كودك بخواهید به چهره ی كودك ضارب نگاه كند و آن چه را احساس می كند بگوید .بسیار مهم است كه كودك مهاجم بیشتر از بچه ای كتك خورده توجه شما را به خود جلب نكند .

- Time out كه گاهی به آن محروم سازی گفته می شود . دركلاس درس نوعی برنامه ریزی شده از همان اخراج است . روشی است كه در آن معلم یا خانواده به كودك فرصت می دهد كه كمی آرام شود . برای این منظور یك اتاق كوچك در نظر گرفته می شود كه كودك باید مدتی در آنجا بماند . اگر از این روش استفاده می كنید ، زمان باید كوتاه باشد ، یك مكان مشخص امن وتحت نظر را تعیین كنید وكودك را در آنجا قرار دهید . وقتی كودك از آن مكان خارج شد با او درباره ی مشكلش صحبت كنید .

- كتابها ومنابع خوبی با عنوانهای اصلاح رفتار ، تغییر رفتار ، مدیریت رفتار ، مدیریت كلاس توسط مولفان ومترجمان كشور تهیه شده كه در كتابخانه ها وكتابفروشیها در دسترس است این منابع را بیابید ، مطالعه كنید وبهره ببرید .

موضوع‌های مرتبط با این موضوع...
دروغگویی کودکان دلایل و راهکارهای مقابله
کار کودکان در منزل،درست یا غلط؟
30 كار که کودکان قبل از 12 سالگی باید ...
آزمونی برای تشخیص کودکان بیش فعال
سی راه ساده برای افزایش بهره هوشی کودکان
چگونه پاسخ کودکان را درباره خدا درست جواب دهیم؟
کودکان بی خواب
به کودکان درس زندگی بیاموزید
علائم استرس در کودکان
ایا کودکان چپ دست ایراد دارند؟